U vremenima kada svjedočimo sve češćim toplotnim talasima i stalnom obaranju lokalnih temperaturnih rekorda, službeni istorijski arhivi kriju fascinantne podatke s početka prošlog vijeka koji do danas zvanično nisu nadmašeni. Da bi se ovi ekstremi pravilno razumjeli, stručnjaci i klimatolozi uvijek oštro razdvajaju mediteranski (hercegovački) i kontinentalni (bosanski) klimatski pojas.
Često se u javnosti pogrešno miješaju ovi podaci, pa mnogi sumnjaju u rekorde izvan Hercegovine, vodeći se logikom da je Mostar tradicionalno najtopliji grad. Međutim, istorijski ljetopisi prave jasnu razliku:
Apsolutni rekorder regije (Mediteranski pojas): Titulu istorijskog šampiona drži Mostar. U ovom gradu je 31. jula davne 1901. godine izmjerena ekstremna i do danas neprevaziđena temperatura od 46,2 °C.Šampion kontinentalnog dijela (Bosanski pojas): Kada se izuzme uticaj mediteranske klime, apsolutni rekorder za geografsko područje Bosne je Sanski Most. Naime, zvanični podaci potvrđuju da je u ovom gradu 9. jula 1902. godine živa u termometru dostigla nevjerovatnih 44,5 °C.
Ova nevjerovatna žega pogoršala je situaciju u široj regiji, pa su se u istom austrougarskom izvještaju iz te 1902. godine našli i drugi gradovi – Banja Luka je tada mjerila visokih 39,4 °C, Trebinje je takođe bilježilo ekstremne vrijednosti, dok je u Sarajevu izmjereno maksimalnih 36,1 °C. Zanimljivo je da se u ovim najranijim ljetopisima pojedini današnji veliki gradovi, poput Prijedora, uopšte ne spominju jer u tom periodu austrougarska administracija tamo još uvijek nije uspostavila službene mjerne stanice.
Ovi frapantni podaci nisu moderni mitovi niti nagađanja, već su zvanično zabilježeni u pedantno vođenim meteorološkim knjigama iz austrougarskog perioda, kada je pod rukovodstvom Filipa Balifa i utemeljena službena meteorologija na ovim prostorima. Iako moderne meteo-stanice u svojim tekućim bazama često prikazuju samo novije nizove mjerenja (poput onog iz avgusta 2013. kada je u Sanskom Mostu zabilježeno 42,0 °C), istorijski arhivi nedvosmisleno čuvaju ekstreme iz 1901. i 1902. godine kao legitimne i važeće istorijske maksimume.
Fascinantno je da su ovi rekordi preživjeli više od 120 godina, podsjećajući nas da je Balkan i u dalekoj prošlosti prolazio kroz periode ekstremnih žega, i to u vrijeme kada nisu postojali moderni rashladni sistemi, klima-uređaji niti betonizacija gradova.
